Hiện nay, các doanh nghiệp sản xuất, gia công hàng hóa xuất khẩu tại Việt Nam có nhu cầu rất lớn về việc sử dụng điện mặt trời mái nhà (“ĐMTMN”). Nguyên nhân là các doanh nghiệp này phải tuân thủ yêu cầu về sử dụng năng lượng tái tạo cho việc sản xuất, gia công từ các đối tác ở Châu Âu hoặc Châu Mỹ. Để có thể đáp ứng yêu cầu của đối tác, các doanh nghiệp có hai lựa chọn: một là mua điện trực tiếp của một dự án năng lượng tái tạo (như là mua trực tiếp từ bên phát năng lượng tái tạo, mua điện từ Tổng công ty Điện lực, hoặc đơn vị bán lẻ điện không phải Tổng công ty Điện lực) hoặc hai là lắp các tấm pin mặt trời ngay trên mái nhà xưởng. Tuy nhiên, các doanh nghiệp lựa chọn việc lắp đặt ĐMTMN trên mái nhà xưởng lại thường gặp phải thế khó.
Trong bài viết này, BLawyers Vietnam sẽ nêu ra 03 “thế khó” của doanh nghiệp sản xuất, gia công muốn lắp đặt ĐMTMN trên mái nhà xưởng.
1. Thế khó thứ nhất: Chưa có một luật riêng điều chỉnh về ĐMTMN
Theo Quyết định 13/2020/QĐ-TTg, hệ thống ĐMTMN là hệ thống điện mặt trời có các tấm quang điện được lắp đặt trên mái nhà của công trình xây dựng và có công suất không quá 01 MW, đấu nối trực tiếp hoặc gián tiếp vào lưới điện có cấp điện áp từ 35 kV trở xuống của Bên mua điện, là Tập đoàn Điện lực Việt Nam hoặc đơn vị thành viên được Tập đoàn Điện lực Việt Nam ủy quyền hoặc tổ chức, cá nhân khác mua điện từ Bên bán điện hoặc tổ chức tiếp nhận quyền và nghĩa vụ của các tổ chức nêu trên theo quy định của pháp luật.
Việc lắp đặt hệ thống ĐMTMN gặp phải những trở ngại do chưa có một hệ thống pháp luật chuyên biệt và rõ ràng điều chỉnh năng lượng tái tạo nói chung cũng như ĐMTMN nói riêng. Nhiều chính sách như Thông tư số 16/2017/TT-BCT, Quyết định số 11/2017/QĐ-TTg, Thông tư số 05/2019/TT-BCT chỉ có hiệu lực trong thời gian ngắn. Đồng thời, pháp luật hiện nay cũng còn một số hạn chế như:
- Chưa có quy định về “điện mặt trời mái nhà tự sản tự tiêu”, “mái nhà của công trình xây dựng” hay “hệ thống điện mặt trời có lưu trữ”;
- Không có cơ chế xử lý phần điện dư thừa;
- Chưa rõ ràng về điều kiện lắp đặt hệ thống ĐMTMN, đặc biệt là về giấy phép xây dựng và giấy phép môi trường.
Mới đây, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 80/2024/NĐ-CP về cơ chế mua bán điện trực tiếp giữa Đơn vị phát điện năng lượng tái tạo với Khách hàng sử dụng điện lớn (“KHSDĐL”). Theo đó, KHSDĐL là khách hàng sử dụng điện có công suất và sản lượng tiêu thụ lớn theo quy định của Bộ Công Thương phù hợp với từng thời kỳ phát triển của hệ thống điện, cụ thể sản lượng đăng ký từ 200.000 kWh/tháng trở lên (tính trung bình 12 tháng gần nhất). Quy chế bán điện trực tiếp qua đường dây kết nối riêng chỉ có hai chủ thể là đơn vị phát điện và KHSDĐL. Tuy nhiên, điều bất cập là: (a) việc xác định KHSDĐL chỉ căn cứ theo công suất và sản lương tiêu thụ theo Luật Điện lực và (b) chưa có cơ chế điều chỉnh phù hợp với mức độ chịu tải của lưới điện.
2. Thế khó thứ hai: Quy hoạch điện chưa rõ ràng về ĐMTMN cho doanh nghiệp sản xuất
Theo Quy hoạch phát triển điện lực quốc gia thời kỳ 2021 – 2030, tầm nhìn đến năm 2050 (“Quy Hoạch VIII”), mục tiêu đến năm 2030, nguồn ĐMTMN (tự sản, tự tiêu) được định hướng phát triển với tổng công suất tăng thêm là 2.600 MW. Việc phát triển điện mặt trời mái nhà thực hiện theo quy định pháp luật về phát triển điện mặt trời mái nhà, phù hợp với quy mô công suất được phê duyệt.
Theo Quyết định số 500/QĐ-TTg phê duyệt Quy Hoạch VIII, tổng công suất ĐMTMN tự sản, tự tiêu có đấu nối với hệ thống điện quốc gia tại mỗi địa phương không được vượt quá tổng công suất đã phân bổ trong Quy Hoạch VIII là 2.600MW. Đối với ĐMTMN không đấu nối với hệ thống điện quốc gia, sẽ được phát triển không giới hạn công suất trên cơ sở đăng ký với các cơ quan chức năng.
Theo đó, Quy Hoạch VIII đã không phân biệt ĐMTMN lắp trên nhà xưởng và ĐMTMN lắp trên nhà dân, mà chỉ đặt ra công suất đối ĐMTMN tự sản, tự tiêu có đấu nối với hệ thống điện quốc gia. Đây chính là một rào cản lớn với các doanh nghiệp sản xuất, gia công vốn là bên cần sử dụng rất nhiều ĐMTMN.
3. Thế khó thứ ba: Việc đầu tư, lắp đặt hệ thống ĐMTMN tại mỗi địa phương mỗi khác
Các doanh nghiệp sản xuất, gia công thường thuê một doanh nghiệp chuyên về lắp đặt hệ thống điện mặt trời và bán dòng điện (“Công Ty Bán ĐMTMN”) với cơ chế hợp tác. Cụ thể, Công Ty Bán ĐMTMN sẽ đầu tư toàn bộ hệ thống tấm pin, chịu trách nhiệm vận hành, bảo trì với thời hạn hợp đồng là 20 năm. Điện sản xuất ra sẽ được nhà xưởng của doanh nghiệp sản xuất/ gia công sử dụng và trả tiền cho Công Ty Bán ĐMTMN theo lượng điện năng tiêu thụ. Với việc hợp tác trên, các doanh nghiệp thường gặp phải một số khó khăn liên quan đến thủ tục cấp phép như sau:
- Giấy phép hoạt động điện lực: Theo như định nghĩa về ĐMTMN như đã nêu tại mục 1, đối với mái nhà xưởng, trong cùng một cụm có nhiều hệ thống điện mặt trời mái nhà, doanh nghiệp có thể sẽ phải đối mặt với 01 trong 02 khả năng:
- Một là, thuộc trường hợp được miễn giấy phép hoạt động điện lực: Khi đó, doanh nghiệp chia phần mái nhà để lắp đặt hệ thống ĐMTMN không vượt quá công suất quy định;
- Hai là, thuộc trường hợp phải xin cấp giấy phép hoạt động điện lực: Khi mái nhà xưởng ở trong cùng 01 cụm có nhiều hệ thống ĐMTMN với công suất vượt quá công suất quy định.
- Giấy phép xây dựng: Quy định hiện hành vẫn chưa rõ ràng về việc xác định hệ thống ĐMTMN là công trình xây dựng và cần cấp giấy phép xây dựng để thực hiện hiện lắp đặt vẫn còn nhiều quan điểm khác nhau. Phải có giấy phép xây dựng hay không là câu chuyện phụ thuộc rất nhiều vào quan điểm của cơ quan có thẩm quyền tại địa phương.
- Giấy phép môi trường: Việc lắp đặt ĐMTMN có phải tuân thủ quy định về môi trường hay không? Nếu có, việc lắp đặt hệ thống ĐMTMN có thể phải thực hiện đánh giá môi trường chiến lược? Ai là người phải thực hiện thủ tục môi trường về hệ thống ĐMTMN? Những câu hỏi này vẫn chưa được trả lời rõ ràng trong luật hiện hành.
- Giấy chứng nhận đủ điều kiện phòng cháy chữa cháy/ Giấy chứng nhận thẩm duyệt thiết kế phòng cháy chữa cháy: Hiện nay, việc thực hiện thủ tục liên quan đến phòng cháy chữa cháy đối với công trình có lắp hệ thống ĐMTMN cũng gặp một số khó khăn, trở ngại nhất định:
- Sự khác nhau về quan điểm của mỗi tỉnh thành về công trình xây dựng đã nêu ở mục 3 (ii) đã dẫn đến các cách hiểu không thống nhất về việc cấp giấy chứng nhận đủ điều kiện phòng cháy chữa cháy/ Giấy chứng nhận thẩm duyệt thiết kế phòng cháy chữa cháy.
- Nhiều công trình với hệ thống phòng cháy chữa cháy đã được thiết kế và nghiệm thu trước đó, nếu bây giờ lắp đặt hệ thống điện mặt trời mái nhà thì có khả năng sẽ phải lắp đặt lại toàn bộ hệ thống phòng cháy chữa cháy mới.
- Pháp luật chưa quy định rõ ràng trong trường hợp đối với dự án Điện mặt trời mái nhà do doanh nghiệp lắp đặt trên mái nhà của công trình thuê lại thì doanh nghiệp hay bên sở hữu công trình sẽ phải chuẩn bị hồ sơ phòng cháy chữa cháy.
Trên kinh nghiệm thực tế, chúng tôi thấy một xu hướng là các Công Ty Bán ĐMTMN đang chuyển sang cho doanh nghiệp sản xuất, gia công “thuê thiết bị” là hệ thống ĐMTMN. Lý do là vì Bộ Công Thương cho rằng cơ chế hợp tác giữa các bên như nêu ở trên không phù hợp với chủ trương phát triển điện mặt trời mái nhà, vì đây là hành vi mua bán điện, không đúng với tinh thần chỉ cho phép điện tự sản tự tiêu. Việc thuê thiết bị này có phù hợp với pháp luật hiện hành không? Câu trả lời chắc phải “hạ hồi phân giải”.
Nội dung nêu trên không phải là ý kiến tư vấn chính thức từ BLawyers Vietnam. Nếu bạn có bất kỳ câu hỏi hoặc góp ý về nội dung trên, vui lòng liên hệ với chúng tôi qua địa chỉ info@blawyersvn.com. Chúng tôi rất vui khi nghe từ bạn.
Ngày: 17/10/2024
Người viết: Châu Đặng và Liêm Nguyễn
