Xin chào quý khán thính giả đã quay trở lại với kênh The Lawyers Talk của Công ty Luật TNHH BLawyers Vietnam. Tôi là Huỳnh Kim Thành, rất vui được đồng hành cùng quý vị trong số podcast số 37 của BLawyers Vietnam ngày hôm nay. Trước khi bắt đầu, hãy thử đặt mình vào một tình huống rất thực tế: doanh nghiệp đã giao hàng, đã cung cấp dịch vụ, đã hoàn thành nghĩa vụ theo hợp đồng, nhưng đối tác lại chậm thanh toán, né tránh trách nhiệm, hoặc thậm chí chấm dứt hợp đồng mà không báo trước. Khi đó, câu hỏi không chỉ là “ai đúng, ai sai”, mà là: doanh nghiệp cần làm gì để bảo vệ quyền lợi của mình một cách hiệu quả nhất?
Chủ đề hôm nay là những câu hỏi mà BLawyers Vietnam thường gặp khi khách hàng muốn giải quyết một tranh chấp thương mại tại Việt Nam. Thay vì chỉ nói về quy định pháp luật một cách khô khan, chúng tôi sẽ tiếp cận chủ đề này từ góc nhìn thực tế của doanh nghiệp: làm sao để chọn đúng cơ quan giải quyết tranh chấp, làm sao để điều khoản phạt vi phạm và lãi chậm trả thật sự có giá trị, và làm sao để việc thắng kiện không chỉ dừng lại ở một bản án hoặc phán quyết “trên giấy”.
Một tranh chấp thương mại là tranh chấp xuất phát từ hoạt động thương mại giữa các bên với nhau, mà Điều 6 Luật Thương mại 2005 gọi các bên này là thương nhân. Theo đó, Điều 3 Luật Thương mại 2005 quy định hoạt động thương mại là hoạt động nhằm mục đích sinh lợi, bao gồm mua bán hàng hoá, cung ứng dịch vụ, đầu tư, xúc tiến thương mại và các hoạt động nhằm mục đích sinh lợi khác. Vậy khi một tranh chấp xảy ra trong phạm vi hoạt động này, sẽ có rất nhiều dạng khác nhau tùy vào bản chất của tranh chấp đó. Chẳng hạn như: tranh chấp về chất lượng hàng hóa giao không đúng như cam kết, tranh chấp do một bên chậm thanh toán kéo dài, tranh chấp phát sinh khi một bên đơn phương chấm dứt hợp đồng mà không thông báo trước, hay đơn giản chỉ là một khoản công nợ chưa được xử lý dứt điểm… Dù là tình huống nào, cách mà doanh nghiệp chuẩn bị và ứng phó ngay từ đầu cũng sẽ quyết định rất nhiều đến kết quả cuối cùng.
Trong tập podcast này, chúng tôi sẽ chia sẻ 03 câu hỏi lớn mà bất kỳ chủ doanh nghiệp, giám đốc pháp chế, kế toán trưởng hoặc người phụ trách hợp đồng nào cũng nên lưu ý: Thứ nhất, khi tranh chấp xảy ra, nên chọn Tòa án hay Trọng tài? Thứ hai, phạt vi phạm 8% có đủ để bảo vệ doanh nghiệp không, và lãi chậm trả nên được quy định thế nào? Thứ ba, thắng kiện rồi thì làm sao để thật sự thu hồi được tiền? Nếu quý vị thấy chủ đề này hữu ích, hãy để lại bình luận bên dưới để BLawyers Vietnam có thể phát triển sâu hơn trong các số tiếp theo.
1. Câu hỏi đầu tiên: khi tranh chấp xảy ra, doanh nghiệp nên đưa vụ việc ra Tòa án hay Trọng tài thương mại?
Đây không phải là một câu hỏi kỹ thuật nhỏ. Trên thực tế, điều khoản giải quyết tranh chấp có thể quyết định tốc độ xử lý vụ việc, chi phí theo đuổi tranh chấp, khả năng bảo mật thông tin kinh doanh, và cả chiến lược đàm phán của doanh nghiệp. Tại giai đoạn thương thảo hợp đồng, các bên thường tập trung vào giá, thanh toán, giao hàng, chất lượng dịch vụ… nhưng lại dễ xem nhẹ điều khoản giải quyết tranh chấp. Đến khi tranh chấp thật sự xảy ra, một câu chữ thiếu rõ ràng có thể khiến doanh nghiệp mất thêm thời gian, chi phí và lợi thế pháp lý.
Khi tranh chấp xảy ra, doanh nghiệp thường có hai lựa chọn chính là khởi kiện ra Tòa án, hoặc giải quyết tại Trọng tài thương mại. Mỗi phương thức đều có những ưu và nhược điểm riêng, và việc lựa chọn không phù hợp với lĩnh vực của mình ngay từ đầu, có thể khiến doanh nghiệp gặp rất nhiều khó khăn về sau. Sau đây, chúng tôi sẽ so sánh sơ lược một vài điểm giữa hai phương thức này:
Về phía Tòa án, ưu điểm đầu tiên là án phí thấp hơn đáng kể so với Trọng tài, và nếu Tòa án chấp nhận toàn bộ yêu cầu khởi kiện, thì phần tạm ứng án phí sẽ được hoàn trả lại cho người khởi kiện sau khi bản án có hiệu lực. Đồng thời, một vụ việc tại Tòa án có thể được xét xử qua nhiều cấp, từ sơ thẩm, phúc thẩm, đến giám đốc thẩm nếu có căn cứ, nên tính giám sát, kiểm tra lại của phương thức này khá cao. Tuy nhiên, đây cũng chính là điểm khiến nhiều doanh nghiệp e ngại, vì thời gian giải quyết tại Tòa án thường kéo dài hơn, đặc biệt nếu vụ việc phức tạp hoặc một bên cố tình trì hoãn bằng cách kháng cáo. Ngoài ra, phiên tòa và bản án về nguyên tắc là công khai, điều này có thể không phù hợp với những doanh nghiệp muốn giữ bí mật thông tin kinh doanh.
Ngược lại, Trọng tài thương mại, mà phổ biến nhất tại Việt Nam là Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam, hay còn gọi là VIAC, lại có ưu điểm về tính bảo mật và thời gian giải quyết nhanh hơn, vì phán quyết trọng tài là chung thẩm, tức là có hiệu lực ngay và không bị kháng cáo như tại Tòa án. Chúng tôi thấy rằng rất nhiều hợp đồng thương mại quốc tế có yếu tố nước ngoài thường ưu tiên lựa chọn phương thức trọng tài. Nhưng đổi lại, phí trọng tài thường cao hơn đáng kể so với Tòa án, và khác với Tòa án, Trọng tài sẽ không phải là bên hoàn trả phần phí này mà sẽ do bên bị khởi kiện chi trả khoản này nếu Trọng tài chấp nhận toàn bộ yêu cầu khởi kiện của bên khởi kiện. Và cũng chính vì phán quyết trọng tài là chung thẩm, nên nếu doanh nghiệp không hài lòng với kết quả của phán quyết, cơ hội để yêu cầu xét xử lại gần như không còn, trừ một số trường hợp rất hạn chế được quyền yêu cầu hủy phán quyết trọng tài theo quy định pháp luật.
Một điểm rất đáng nhấn mạnh là: điều gì sẽ xảy ra nếu hợp đồng vừa ghi Tòa án, vừa ghi Trọng tài, hoặc điều khoản giải quyết tranh chấp được soạn không rõ ràng? Với những hợp đồng dày, nhiều phụ lục, nhiều phiên bản, đôi khi phần này ghi Tòa án, phần khác lại ghi Trọng tài. Đây không chỉ là lỗi kỹ thuật trong soạn thảo; nó có thể trở thành một tranh chấp mới trước cả khi doanh nghiệp bước vào tranh chấp chính. Khi gặp các tình huống như vậy, BLawyers Vietnam thường cùng khách hàng rà soát toàn bộ hồ sơ, đánh giá phương án phù hợp, và nếu cần, chủ động gửi thư trao đổi để các bên thống nhất lại cơ quan giải quyết tranh chấp. Thông điệp thực tế ở đây là: một điều khoản giải quyết tranh chấp tốt không phải là điều khoản “cho có”; đó là một công cụ quản trị rủi ro kinh doanh.
2. Câu hỏi thứ hai: phạt vi phạm 8% có đủ để bảo vệ doanh nghiệp không, và lãi chậm trả nên được quy định như thế nào?
Đây là nội dung đặc biệt quan trọng khi soạn thảo hợp đồng thương mại, bởi nó không chỉ ảnh hưởng đến số tiền doanh nghiệp có thể yêu cầu khi khởi kiện, mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến giai đoạn thi hành án sau này.
Đây là một trong những điều khoản mà chúng tôi nhận thấy doanh nghiệp thường nhầm lẫn nhiều nhất, đó là nhầm lẫn giữa phạt vi phạm và lãi chậm trả. Về bản chất pháp lý, đây là hai thứ hoàn toàn khác nhau. Phạt vi phạm là một chế tài mang tính răn đe, được áp dụng khi một bên vi phạm nghĩa vụ hợp đồng, còn lãi chậm trả là khoản tiền nhằm bù đắp thiệt hại cho việc chậm thực hiện nghĩa vụ thanh toán một khoản tiền cụ thể.
Theo Điều 301 Luật Thương mại 2005, mức phạt đối với vi phạm nghĩa vụ hợp đồng, hoặc tổng mức phạt đối với nhiều vi phạm, do các bên tự thỏa thuận, nhưng không được vượt quá 8% giá trị phần nghĩa vụ hợp đồng bị vi phạm, trừ một số trường hợp đặc thù khác theo quy định. Đây chính là điểm mà rất nhiều doanh nghiệp bỏ sót khi soạn hợp đồng, đó là đặt ra mức phạt cao hơn 8%, nhưng đến khi tranh chấp xảy ra, phần vượt quá mức trần này lại không được Tòa án hoặc Trọng tài chấp nhận. Theo chúng tôi, nguyên nhân thường đến từ việc doanh nghiệp áp dụng thói quen soạn thảo của một hợp đồng dân sự thông thường, mà quên rằng đây là một hợp đồng thương mại như chúng tôi đã đề cập ở phần đầu.
Bên cạnh đó, về lãi chậm thanh toán, Điều 306 Luật Thương mại 2005 quy định: trường hợp bên vi phạm hợp đồng chậm thanh toán tiền hàng, thù lao dịch vụ, hoặc các chi phí hợp lý khác, thì bên bị vi phạm có quyền yêu cầu trả tiền lãi trên số tiền chậm trả, theo lãi suất nợ quá hạn trung bình trên thị trường tại thời điểm thanh toán, tương ứng với thời gian chậm trả. Điều đáng lưu ý là quy định này không nêu rõ mức lãi suất cụ thể là bao nhiêu, nên khi giải quyết tại Tòa án, Nghị quyết 01/2019/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao đã hướng dẫn khá cụ thể cách áp dụng, theo đó Tòa án sẽ căn cứ vào mức lãi suất nợ quá hạn trung bình trên thị trường của ít nhất 03 ngân hàng thương mại tại địa phương.
Cũng theo Nghị quyết này, tại Điều 13, khi tuyên trong bản án hoặc quyết định, Tòa án sẽ ghi nhận theo hai trường hợp như sau. Thứ nhất, đối với nghĩa vụ trong hợp đồng mà các bên có thỏa thuận về việc trả lãi, thì kể từ ngày tiếp theo của ngày xét xử sơ thẩm cho đến khi thi hành án xong, bên phải thi hành án còn phải chịu khoản lãi trên số tiền còn phải thi hành, theo mức lãi suất các bên đã thỏa thuận, miễn là phù hợp với quy định pháp luật; nếu không có thỏa thuận về mức lãi suất, thì áp dụng theo mức lãi suất quy định tại Bộ luật Dân sự 2015. Thứ hai, đối với nghĩa vụ về tài sản trong hoặc ngoài hợp đồng mà các bên không có thỏa thuận về việc trả lãi, thì kể từ ngày người được thi hành án có đơn yêu cầu thi hành án cho đến khi thi hành án xong, bên phải thi hành án còn phải chịu khoản lãi theo mức lãi suất quy định tại Bộ luật Dân sự 2015, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác
Nói cách khác, điều khoản phạt vi phạm và lãi chậm trả không nên được xem là những dòng chữ tiêu chuẩn trong hợp đồng. Chúng cần được thiết kế đủ rõ, đủ đúng luật và đủ thực tế để khi phát sinh tranh chấp, doanh nghiệp có cơ sở yêu cầu, có cơ sở được Tòa án hoặc Trọng tài ghi nhận, và quan trọng hơn, có cơ sở để tính toán số tiền thực tế có thể thu hồi ở giai đoạn thi hành án. Một hợp đồng tốt không chỉ giúp doanh nghiệp thắng về lý lẽ, mà còn phải giúp doanh nghiệp tăng khả năng thu hồi quyền lợi trên thực tế.
3. Câu hỏi cuối cùng: BLawyers Vietnam thường tiếp cận một tranh chấp thương mại như thế nào để bảo vệ quyền lợi thực tế cho khách hàng?
Thông thường, khi tiếp nhận một vụ việc, bước đầu tiên chúng tôi thực hiện là rà soát kỹ lưỡng toàn bộ hồ sơ của khách hàng để xây dựng chiến lược giải quyết phù hợp. Đối với các tranh chấp thông thường, chúng tôi sẽ gửi một thư yêu cầu, mở ra cơ hội để hai bên giải quyết tranh chấp thông qua thương lượng, đồng thời ghi nhận lại thỏa thuận nếu các bên đạt được. Đây không chỉ là một bước đi mang tính thiện chí, mà trong nhiều trường hợp, còn là một bước bắt buộc, bởi không ít hợp đồng thương mại quy định rõ tại điều khoản giải quyết tranh chấp rằng các bên phải ưu tiên thương lượng, hòa giải trước khi được quyền khởi kiện ra Tòa án hoặc Trọng tài. Nếu bỏ qua bước này, doanh nghiệp có thể gặp rủi ro về mặt thủ tục khi khởi kiện sau đó.
Nếu quá trình thương lượng không đạt được kết quả, chúng tôi sẽ hỗ trợ khách hàng chuẩn bị hồ sơ để khởi kiện ra Tòa án hoặc Trọng tài, tùy theo thẩm quyền đã được xác định trong hợp đồng như chúng tôi vừa chia sẻ ở phần trước.
Bên cạnh việc hỗ trợ khởi kiện, BLawyers Vietnam còn đóng vai trò quan trọng trong việc tư vấn chiến lược đàm phán, giải quyết vụ việc cho khách hàng, giúp khách hàng cân nhắc nên tiếp tục thương lượng hay nên khởi kiện ngay, dựa trên các yếu tố như khả năng thu hồi được tiền, thời gian, chi phí, và cả mối quan hệ kinh doanh lâu dài với đối tác.
Ngoài ra, một phần việc không kém phần quan trọng là tư vấn cho doanh nghiệp cách giải quyết tranh chấp sao cho giảm thiểu rủi ro không thu hồi được tiền. Bởi trên thực tế, có không ít trường hợp doanh nghiệp thắng kiện, có bản án hoặc phán quyết trong tay, nhưng lại gặp khó khăn ở giai đoạn thi hành án, chẳng hạn như bên phải thi hành án không còn tài sản, hoặc cố tình tẩu tán tài sản. Vì vậy, ngay từ giai đoạn đầu của tranh chấp, chúng tôi thường tư vấn khách hàng áp dụng đồng thời nhiều biện pháp pháp lý phù hợp, để khi có kết quả giải quyết tranh chấp, khách hàng thực sự có thể thu hồi được quyền lợi của mình trên thực tế, chứ không chỉ dừng lại ở một bản án “trên giấy”. Nói ngắn gọn: trong tranh chấp thương mại, thắng về mặt pháp lý là quan trọng, nhưng t về mặt kinh doanh mới là mục tiêu cuối cùng.
Vừa rồi là 03 câu hỏi quan trọng mà BLawyers Vietnam muốn chia sẻ đến quý khán thính giả xoay quanh chủ đề tranh chấp thương mại: chọn Tòa án hay Trọng tài, soạn điều khoản phạt vi phạm và lãi chậm trả ra sao, và làm thế nào để việc giải quyết tranh chấp gắn với khả năng thu hồi quyền lợi thực tế. Hy vọng những chia sẻ này sẽ giúp quý vị, đặc biệt là các doanh nghiệp đang soạn thảo hoặc rà soát hợp đồng thương mại, có thêm góc nhìn để phòng ngừa rủi ro ngay từ đầu.
Nếu quý vị thấy nội dung hôm nay hữu ích, đừng quên để lại bình luận bên dưới: trong hợp đồng thương mại của doanh nghiệp mình, quý vị quan tâm nhất đến điều khoản nào khi tranh chấp xảy ra? BLawyers Vietnam sẽ dựa trên các câu hỏi thực tế của quý vị để phát triển sâu hơn trong các số podcast tiếp theo.
Đối với bất kỳ câu hỏi hay thắc mắc nào, quý vị hãy để lại bình luận bên dưới. Hoặc để biết thêm thông tin về BLawyers Vietnam, xin mời các bạn xem Website của chúng tôi bên dưới màn hình podcast của The Lawyers Talk.
Xin chào, và hẹn gặp lại.
Nội dung nêu trên không phải là ý kiến tư vấn chính thức từ BLawyers Vietnam. Nếu bạn có bất kỳ câu hỏi hay góp ý về nội dung trên, vui lòng liên hệ với chúng tôi qua địa chỉ info@blawyersvn.com. Chúng tôi rất vui khi nghe từ bạn.
Ngày: 27/7/2026
Thành Huỳnh
Xem thêm thông tin tại đường dẫn